1. Bối cảnh
Fintech đang trở thành một bộ phận quan trọng của hệ thống tài chính Việt Nam. Sự phát triển nhanh của ngân hàng số, ví điện tử, thanh toán bằng mã QR, cho vay trực tuyến, định danh điện tử, công nghệ chấm điểm tín dụng và các nền tảng tài chính số đã tạo ra nhiều tiện ích cho người dân và doanh nghiệp. Khách hàng có thể mở tài khoản, chuyển tiền, thanh toán, vay vốn hoặc sử dụng các dịch vụ tài chính mà không cần trực tiếp đến ngân hàng hay tổ chức tài chính.
Tuy nhiên, tốc độ phát triển của Fintech cũng làm xuất hiện những rủi ro mới, trong đó nổi bật là gian lận tài chính, đánh cắp dữ liệu cá nhân và lừa đảo thông qua các nền tảng số. Đây không còn chỉ là vấn đề riêng của ngân hàng mà đã trở thành rủi ro mang tính hệ sinh thái, liên quan đến ngân hàng, công ty Fintech, ví điện tử, tổ chức trung gian thanh toán, thương mại điện tử, mạng xã hội và người sử dụng dịch vụ.
Theo Bộ Công an, các hoạt động lừa đảo trên không gian mạng vẫn diễn biến phức tạp, có tính tổ chức và xuyên quốc gia. Công nghệ ngày càng được sử dụng để tạo ra các phương thức lừa đảo tinh vi, trong khi dòng tiền có thể được chuyển qua nhiều tài khoản với tốc độ rất nhanh.
2. Thực trạng rủi ro nổi bật
Một trong những biểu hiện rõ nhất là tình trạng sử dụng tài khoản ngân hàng, ví điện tử và các công cụ thanh toán số để thực hiện hành vi lừa đảo, rửa tiền và che giấu dòng tiền bất hợp pháp.
Tháng 6/2026, Bộ Công an công bố một vụ án trong đó các đối tượng đã thu thập, tàng trữ và mua bán trái phép hơn 1.000 tài khoản ngân hàng trong khoảng thời gian từ tháng 9/2025 đến tháng 6/2026. Các tài khoản này được sử dụng cho nhiều mục đích phạm tội, trong đó có thanh toán cho hoạt động đánh bạc, rửa tiền và các hoạt động bất hợp pháp khác.
Một vụ việc khác được Bộ Công an công bố năm 2025 cho thấy các đối tượng đã sử dụng thủ đoạn lừa người dân mở ví điện tử, ví trả sau và thẻ tín dụng để chiếm đoạt tiền. Tổng số tiền được xác định trong vụ án là hơn 2 tỷ đồng.
Những vụ việc này cho thấy một nghịch lý của Fintech: công nghệ càng làm cho giao dịch tài chính nhanh, thuận tiện thì trong một số trường hợp cũng làm cho tốc độ gian lận và luân chuyển tiền bất hợp pháp nhanh hơn.
3. Những hình thức rủi ro phổ biến
Rủi ro đầu tiên là đánh cắp thông tin cá nhân và thông tin tài chính. Dữ liệu như số điện thoại, thông tin tài khoản, thông tin định danh, lịch sử giao dịch hoặc thông tin thẻ nếu bị lộ có thể bị sử dụng để giả mạo khách hàng hoặc thực hiện các giao dịch trái phép.
Rủi ro thứ hai là phishing và social engineering. Đối tượng lừa đảo thường giả danh ngân hàng, công ty Fintech, cơ quan nhà nước hoặc nhân viên hỗ trợ khách hàng để yêu cầu người dùng cung cấp thông tin, bấm vào đường link hoặc quét mã QR. Bộ Công an từng cảnh báo các thủ đoạn giả danh ngân hàng và CIC để yêu cầu người dân đăng nhập vào các đường dẫn giả mạo nhằm đánh cắp thông tin.
Rủi ro thứ ba là lạm dụng tài khoản “rác” hoặc tài khoản trung gian. Tội phạm có thể mua, thuê hoặc mượn tài khoản của người khác để nhận và chuyển tiền. Việc này tạo ra nhiều lớp trung gian, khiến việc xác định người hưởng lợi cuối cùng trở nên khó khăn hơn.
Rủi ro thứ tư là sử dụng trí tuệ nhân tạo và deepfake để thực hiện lừa đảo. Các đối tượng có thể giả mạo hình ảnh, giọng nói hoặc video của người thân, người nổi tiếng, nhân viên ngân hàng hoặc chuyên gia tài chính nhằm tạo lòng tin. Bộ Công an và Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia đã cảnh báo về việc tội phạm sử dụng AI và deepfake để giả mạo khuôn mặt, giọng nói và thao túng tâm lý nạn nhân.
Lê Phúc Minh Chuyên