4. Nguyên nhân của rủi ro

Có thể nhận diện một số nguyên nhân chính.

Thứ nhất, tốc độ số hóa nhanh hơn tốc độ hình thành kỹ năng an toàn số của một bộ phận người dùng. Nhiều khách hàng có thể sử dụng thanh toán QR, ngân hàng số hoặc ví điện tử hàng ngày nhưng chưa nhận thức đầy đủ về nguy cơ bảo mật.

Thứ hai, hệ sinh thái Fintech ngày càng phức tạp. Một giao dịch có thể liên quan đến ngân hàng, Fintech, đơn vị trung gian thanh toán, nền tảng thương mại điện tử và nhà cung cấp công nghệ. Khi có sự cố, việc xác định trách nhiệm và phối hợp xử lý có thể trở nên phức tạp.

Thứ ba, công nghệ tội phạm phát triển rất nhanh. Trong khi doanh nghiệp phải tuân thủ các quy trình kiểm soát, tội phạm có thể liên tục thay đổi phương thức, sử dụng tài khoản mới, thiết bị mới, danh tính giả hoặc công nghệ AI.

Thứ tư, rủi ro công nghệ không chỉ đến từ bên ngoài. Lỗ hổng phần mềm, lỗi hệ thống, phụ thuộc vào nhà cung cấp công nghệ hoặc sự cố trung tâm dữ liệu cũng có thể ảnh hưởng đến hoạt động Fintech. Ngân hàng Thế giới xác định các dịch vụ tài chính số có thể đối mặt với nhiều rủi ro như lỗ hổng ứng dụng, gian lận, đánh cắp danh tính, SIM swap, phishing và sự cố công nghệ.

5. Tác động đối với thị trường Fintech

Rủi ro gian lận không chỉ gây thiệt hại trực tiếp về tài chính cho khách hàng mà còn ảnh hưởng đến niềm tin đối với hệ thống tài chính số.

Đối với khách hàng, hậu quả có thể là mất tiền, mất dữ liệu cá nhân, bị lợi dụng danh tính hoặc phát sinh nghĩa vụ tài chính mà bản thân không chủ động tạo ra.

Đối với doanh nghiệp Fintech, các vụ gian lận lớn có thể làm tăng chi phí đầu tư cho an ninh mạng, kiểm soát giao dịch, xác thực khách hàng và xử lý tranh chấp. Đồng thời, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với rủi ro pháp lý và rủi ro danh tiếng.

Ở cấp độ hệ thống, nếu các nền tảng Fintech trở thành kênh để chuyển tiền bất hợp pháp, rửa tiền hoặc tài trợ cho các hoạt động phạm tội, rủi ro không còn giới hạn ở một doanh nghiệp mà có thể ảnh hưởng đến sự an toàn của toàn bộ hệ thống tài chính.

6. Giải pháp kiểm soát rủi ro

Để hạn chế rủi ro, cần tiếp cận theo hướng “an toàn ngay từ thiết kế” (security by design). Các doanh nghiệp Fintech cần tăng cường xác thực khách hàng, giám sát giao dịch bất thường, phân tích hành vi và ứng dụng AI để phát hiện gian lận theo thời gian thực.

Bên cạnh đó, cần tăng cường liên thông dữ liệu và phối hợp giữa ngân hàng, công ty Fintech, cơ quan quản lý và cơ quan thực thi pháp luật. Việc xác minh danh tính và kiểm soát tài khoản trung gian cần được thực hiện chặt chẽ nhưng vẫn phải bảo đảm quyền riêng tư và quyền lợi hợp pháp của khách hàng.

Đặc biệt, người sử dụng dịch vụ phải trở thành một “lớp phòng thủ” quan trọng. Không cung cấp mật khẩu, mã OTP; không truy cập đường link không rõ nguồn gốc; kiểm tra kỹ người nhận tiền và nội dung giao dịch; đồng thời chủ động báo ngay cho ngân hàng hoặc tổ chức cung cấp dịch vụ khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

7. Kết luận

Rủi ro gian lận, lừa đảo và mất an toàn dữ liệu đang là một trong những thách thức đáng chú ý đối với sự phát triển của Fintech tại Việt Nam. Thực tế cho thấy công nghệ không chỉ tạo ra sản phẩm tài chính mới mà đồng thời cũng tạo ra những phương thức gian lận mới.

Vì vậy, phát triển Fintech bền vững không thể chỉ dựa trên tiêu chí nhanh, tiện lợi và chi phí thấp, mà phải đồng thời bảo đảm an toàn, minh bạch, bảo vệ dữ liệu và bảo vệ người tiêu dùng. Một hệ sinh thái Fintech phát triển lâu dài cần kết hợp đồng thời ba yếu tố: công nghệ an toàn – khung quản trị rủi ro hiệu quả – người dùng có kỹ năng tài chính số.

Lê Phúc Minh Chuyên